İnsan, dünyayı değiştirebilen bir varlık. Devletler kuruyor, sınırlar çiziyor, ordular oluşturuyor, yasalar koyuyor; kimi zaman milyonlarca insanın hayatını etkileyen kararlar alıyor. Tarih boyunca kendi elleriyle yarattığı düzenleri yönetiyor. Ne var ki aynı insan, kurduğu düzenlerin, yarattığı otoritelerin ve büyüttüğü güçlerin karşısında zaman zaman kendi iradesini kaybediyor. Güce hükmetmek isterken onun hükmü altına girebiliyor. Belki de insanlık tarihinin en çarpıcı çelişkilerinden biri burada yatıyor: Dünyayı yöneten insan, kendi yarattığı gücün karşısında eğilebiliyor. Nicolas Poussin – Altın Buzağı'ya Tapınma (1634)                                                                                                                                                          İnsan, bazen kendi yarattığı gücün önünde eğilir. Peki insanı güce yönelten nedir? Güç sahibi neden elindekini bırakmak istemez? İnsanlar neden güçlü olanın çevresinde toplanır ve çoğu zaman onunla birlikte değişir? Daha da önemlisi, güç karşısında insan kalabilmek neden bu kadar zorlaşır? İnsan, güce yalnızca hükmetmek için yönelmez. Bazen korunmak, bazen güvende hissetmek, bazen de hayatını kolaylaştıracak imkânlara ulaşmak için güçlü olanın yanında durur. Güç, belirsizlik karşısında bir sığınak, ihtiyaç duyulduğunda açılan bir kapı, kimi zaman da başkalarının önüne geçebilmenin aracı olarak görülür. Güçlüye yakın olmak, insanın kendisini de güçlü hissetmesine yol açabilir. Böylece güç, yalnızca sahip olunan bir imkân olmaktan çıkar; çevresinde insanların konumlandığı bir çekim merkezine dönüşür. Fransa Kralı XIV. Louis'nin Versailles Sarayı, bu ilişkinin tarihsel örneklerinden biridir. Saray, yalnızca kralın yaşadığı bir mekân değildi. Soyluların itibar, ayrıcalık ve nüfuz arayışlarının da merkezindeydi. Kralın yakınında bulunmak, onun himayesine ulaşmak, saray çevresinde yer edinmek başlı başına bir güç göstergesi sayılıyordu. Kendi bölgelerinde önemli nüfuz sahibi soyluların ağırlığı da giderek saraydaki konumları ve kralın lütfuna erişimleriyle ölçülür oldu. Güç merkezinin çevresinde toplanmak, kendi başına bir hayat biçimine dönüşmüştü. Burada yalnızca bir hükümdarın gücünü değil, o gücün etrafında şekillenen insan davranışını da görüyoruz. Çünkü gücü büyüten, her zaman onu elinde tutan kişi değildir. Bazen çevresinde toplananlar, gösterdikleri bağlılıkla o gücün sınırlarını genişletir. Güç, zamanla kendisini yalnızca kabul ettirmekle yetinmeyebilir; sorgulanmamayı da bekler. Hükümdarın iradesi devletin iradesiyle, devletin iradesi de toplumun ortak yararıyla özdeşleştirildiğinde, gücü eleştirmek neredeyse düzene karşı çıkmak gibi algılanır. Böylece güç, meşruiyetini sorgulatan bir araç olmaktan çıkar, kendisini sorgulanamaz kılan bir değere dönüşür. Tarihte bunun farklı örnekleri var. Hitler Almanyası'nda propaganda, lideri ülkenin kurtarıcısı ve geleceğinin vazgeçilmez simgesi olarak sunarken; Stalin döneminde iktidarın korunmasında korku, baskı ve tasfiyeler belirleyici oldu. Yöntemleri ve tarihsel koşulları farklıydı. Fakat her iki örnekte de gücün, bir insanın ya da kurumun elindeki yetkiyi aşarak toplumun düşünme biçimini belirlemeye yönelebildiğini görüyoruz. Peki gücü elinde tutan neden ondan vazgeçmek istemez? Çünkü güç kaybı, çoğu zaman yalnızca bir makamı kaybetmek değildir. Beraberinde statünün, ayrıcalıkların, kontrolün ve alışılmış üstünlük duygusunun da kaybını getirir. Uzun süre karar veren konumunda bulunan insan, zamanla kendi varlığını bulunduğu makamla özdeşleştirebilir. Kendisi giderse düzenin bozulacağına, kendisinden başkasının bu sorumluluğu taşıyamayacağına inanmaya başlayabilir. Bazen de ayrılmanın ardından hesap verme ihtimali, gücü bırakmayı daha da zorlaştırır. Oysa güç, onu bırakabilme iradesiyle de ölçülür. Amerikan Bağımsızlık Savaşı'nın ardından George Washington'ın 1783'te askerî komutanlık görevinden kendi isteğiyle ayrılması ve yıllar sonra başkanlık görevini iki dönem sonunda bırakması, tarihte bu açıdan önemli bir örnektir. Bu tutum, gücün kişisel bir mülke dönüşmediği, makamın kişiden bağımsız olduğu bir anlayışın mümkün olduğunu göstermiştir. Demek ki güç sahibi olmak kadar, gücün kendisine ait olmadığını bilmek de önemlidir. Ancak güç ilişkisi yalnızca onu elinde tutanla sınırlı değildir. Asıl dikkat çekici olan, gücün çevresinde oluşan insan kalabalığıdır. Çünkü bazıları güçlü olana hayranlık duyar, bazıları ondan korkar, bazıları çıkar bekler, bazıları da onun yakınında bulunarak kendisine bir değer kazandırmaya çalışır. Zamanla bu nedenler birbirine karışır. İnsan, başlangıçta bir imkân için yaklaştığı gücün düşüncelerini savunmaya, hatalarını görmezden gelmeye, hatta onunla kendi kimliğini özdeşleştirmeye başlayabilir. Böylece karşılıklı bir bağımlılık oluşur. Güç sahibi, çevresindekilerin bağlılığından cesaret alır; çevresindekiler de gücün sağladığı imkânlardan vazgeçemedikleri için o bağlılığı sürdürür. Güç sahibi çevresine imkân sundukça bağlılık görür; çevresindekilerin sadakati de onun iktidarını ayakta tutar. Bu ilişki sorgulanmadığı sürece kendi kendisini yeniden üretir. Bazen insan, güçlü olmadığı hâlde güçlü birinin gölgesinde durarak kendisine üstünlük kazandırmaya çalışır. Bazen de elindeki küçük bir yetkiyi, başkaları üzerinde kişisel bir üstünlük kurmanın aracı hâline getirir. Bir makamın, unvanın veya nüfuzun sağladığı imkân, insanın gerçek değerinin önüne geçebilir. O zaman insanlar birbirlerini kişilikleriyle değil, temsil ettikleri güçle değerlendirmeye başlar. Bütün bunların karşısında ise gücün ezdiği, susturduğu veya kendisine tanıdığı alanı daralttığı insanlar vardır. Kimi haksızlığa uğrar, kimi hakkını arayacak imkân bulamaz, kimi de karşı çıkmanın bedelini göze alır. Gandhi'nin şiddetsiz direnişi ve Nelson Mandela'nın apartheid rejimine karşı uzun mücadelesi, farklı koşullarda ortaya çıkmış iki ayrı direniş örneğidir. Fakat her ikisi de insanın kendisine dayatılan güce karşı başka bir tutum geliştirebildiğini gösterir. İnsan neden direniyor? Üstelik direnmek ona her zaman bir kazanç sağlamıyorsa, hatta hayatını tehlikeye atıyorsa… Belki de insanın bütün hesapların ötesine geçebildiği yer burasıdır. Haksızlığı kabul etmemek, bazen kazanmak için değil, kendinden vazgeçmemek için gösterilen bir iradedir. Elbette herkesin direnme imkânı aynı değildir. Bir insanın susması her zaman korkaklık, boyun eğmesi her zaman onay anlamına gelmez. Bazen insan kendisini, ailesini veya yaşamını korumak için susar. Bazen de haksızlık kendisine dokunmadığı için ses çıkarmaz; rahatını, çıkarını veya konumunu kaybetmek istemez. Bu iki suskunluk arasında önemli bir ahlaki fark vardır. Tarihin bir başka uyarısı da şudur: Bir zamanlar haksızlığa uğramış olmak, insanın güç kazandığında adil davranacağının garantisi değildir. Fransız Devrimi'nin özgürlük ve eşitlik talepleriyle başlayan sürecin Terör Dönemi'ne varması, bu konuda düşündürücü bir örnektir. Gücün kimde olduğu değişebilir; fakat güç karşısındaki ahlaki sınav değişmez. Dün karşı çıktığımız bir haksızlığı bugün kendimiz yapıyorsak, yalnızca yer değiştirmişiz demektir. Belki de bu nedenle asıl mesele, kimin güçlü olduğu değil, gücün nasıl kullanıldığıdır. Güç, adaleti koruduğunda, ortak yarara hizmet ettiğinde ve kendisini de kurallara bağlı tuttuğunda anlam kazanır. İnsanların güvenliğini, haklarını ve özgürlüklerini koruyan bir yetkiyle, kendisini başkalarından üstün görmenin aracına dönüşmüş güç aynı şey değildir. Bütün bu tarihsel örneklerden bugünün dünyasına, ülkemize ve gündelik hayatımıza baktığımızda karşımıza yine aynı insan çıkar. Makam sahibinin sözünü daha değerli bulan, güçlü olanın hatalarını görmezden gelen, kendisine yararı dokunabilecek kişiye başka, hiçbir şey beklemediği insana başka davranan insan… Bir işyerinde, bir dernekte, bir arkadaş çevresinde veya aile içinde de güç ilişkileri kurulur. Birinin sözü diğerinden daha fazla dinlenir; birinin varlığına daha çok önem verilir. Bazen küçük bir yetki, kişisel üstünlük gösterisine dönüşür. Bazen bir insan, kendisinden güçlü gördüğünün yanında küçülürken kendisinden güçsüz gördüğünün karşısında büyümeye çalışır. İşte güce tapmanın en görünmez biçimi belki de burada ortaya çıkar: İnsanların değerini, sahip oldukları güçle ölçmek. Oysa insanın gerçek karakteri, kendisinden güçlü olana nasıl davrandığı kadar, kendisinden güçsüz olana nasıl davrandığında da ortaya çıkar. Kendisine ihtiyaç duyanı küçümseyen, karşılık veremeyecek olana hoyrat davranan, makamı olmadığı için bir insanın sözünü değersiz bulan kişi, aslında gücü değil, gücün sağladığı üstünlük duygusunu önemsemektedir. İnsanlık tarihi boyunca nice hükümdar geldi, nice imparatorluk yıkıldı, nice güç merkezi değişti. Dün önünde eğilinenler bugün tarihin sayfalarında kaldı. Fakat insanın güç karşısındaki sınavı hiç bitmedi. Çünkü güç el değiştirse de onu kullanma biçimimiz, ona gösterdiğimiz bağlılık ve onun karşısında koruyabildiğimiz insanlık aynı soruyu yeniden önümüze koyuyor. Belki de insanlığın en büyük sınavı, güçsüzken güçlüye boyun eğmemek kadar, güçlüyken başkalarının kendisine boyun eğmesini beklememektir. Çünkü insanın büyüklüğü, kaç kişiye hükmedebildiğiyle değil, hükmedebileceği yerde bile insan kalabilmesiyle ölçülür.